Home Home
Otisak Otisak
Profil Profil
Intervju Intervju
Kolumne Kolumne
Globtroter Globtroter
Dnevnik Dnevnik
Bunker Bunker
Arhiva Arhiva
Najave Najave
Scena Scena
Anketa Anketa
Kontakt Kontakt


 

Srđan V. Tešin: Alternativni vodič kroz Vavilon (52)

 

Prostor Vojvodine i vojvođanski identitet

 

ImageU ovom članku ćemo pokušati da pružimo nekoliko odgovora u vezi sa shvatanjem prostora u kulturi Srbije i to kroz prizmu "vojvođanskog pitanja", odnosno, pokušaćemo da odgovorimo na sledeće: koliko je prostor Vojvodine presudan u određenju identiteta Vojvođana. Teorijske odgovore na ova pitanja pronašli smo u knjizi "Vojvođanski identitet" koju je priredio Pavel Domonji (Biblioteka Helsinške sveske, br. 24, Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji, Beograd, 2006).

 

1. Šta je Vojvodina?: Pogledajmo, na početku, šta to čini tri relevantna stanovišta, prema mišljenju Jovana Komšića, koja plastično definišu Vojvodinu.

 

Prvo (autorsko) stanovište glasi:
- "Vojvodina je Švajca na Istoku Evrope" (Svetozar Miletić; Vasa Stajić) i
- "Vojvodina je evropski projekt" (Dimitrije Boarov).

 

Drugo (stanovište naroda) bi se moglo ovako opisati:
- Vojvodina se kreće u rasponu od razvijenog kulturnog pluralizma, paralelizma i tolerancije do izraženog prisustva nacionalizma u društvenom životu Vojvodine.
- "Vojvodina (je) kao autonomna pokrajina problem za nacionaliste, budući da je ona teritorijalna autonomija građanskog, ne-etničkog tipa" (Vladimir Ilić).

 

Treće (političko) stanovište ističe tri dimenzije Vojvodine:
- afirmativna dimenzija: puna afirmacija Vojvodine u regionalizovanoj državi Srbiji, na putu ka EU;
- negativna dimenzija: (antievropski diskurs) - negacija bilo kakvog identiteta i političkog subjektiviteta Vojvodine;
- bezlična dimenzija: "fasadna autonomija" Vojvodine u ustavno-političkom poretku Srbije.

 

Ono što Vojvodinu danas primarno definiše, smatra Tomislav Žigmanov, jesu sledeću identitetski okviri:
a) istorijski - pojam "Vojvodina" datira od 1848. godine kada su Srbi iz Banata, Srema, Bačke i Baranje proglasili u Sremskim Karlovcima "Vojvodovinu Srpsku";
b) geografski - ona je prostor određen granicama: Vojvodina predstavlja južni deo centralne Evrope, a na jugu je severna granica Balkanskog poluostrva;
c) stanovništvo - u Vojvodini živi oko 2,2 miliona ljudi; Srbi su najbrojniji - oko 65%, Mađara je 14,28%, a preostalih - oko 20% čine Slovaci, Hrvati, Crnogorci, Rumuni, Romi, Rusini, Makedonci, Ukrajinci, Česi i drugi. Nijedna od njih ne čini više od 3% ukupnog stanovništva Vojvodine;
d) ekonomski - Vojvodina je najrazvijeniji deo Srbije, koja je jedna od najsiromašnijih država u Evropi danas;
e) kulturni - često se navodi da je Vojvodina multikulturna zajednica srednjoevropskog kruga.

 

Ukratko, samo prema ovim taksativno pobrojanim stanovištima i specifičnostima Vojvodine vidi se da pred svakim tumačem "vojvođanskog pitanja" stoji niz delikatnih problema i dilema. Svakako da pitanja u vezi sa shvatanjem prostora (i vremena) spadaju među kontroverznija. U nastavku rada ćemo se podrobnije pozabaviti ovim pitanjima.

 

2. Gde je Vojvodina?: Obično se smatra da postoje određene istorijske, geografske, ekonomske, etnografske i kulturološke specifičnosti Vojvodine koje je čine posebnom pokrajinom. Međutim, primećuje Ranko Končar, oko istorijskog identiteta Vojvodine postoje određene kontroverze. Geneza istorijskog identiteta Vojvodine je relativno duga.

 

Godine 1848, taj prostor je prvi put politički i administrativno omeđen i najviše inspirisan procesima nacionalnog sazrevanja i emancipacije srpskog naroda u tadašnjim revolucionarnim zbivanjima. Autonomnost koja je tada zahtevana i delimično priznata za prostor Srema, Baranje, Bačke i Banata - pod imenom Srpska Vojvodina - sačuvala se u svesti srpskog naroda kao njegov istorijski i teritorijalni okvir. U 20. veku istorijski identitet Vojvodine se obnavlja već od kraja Prvog svetskog rata sa mogućnošću njenog odvajanja od Austro-Ugarske i opravdanošću njenog specifičnog autonomnog statusa u ustavnom sistemu jugoslovenske države koja je nastajala 1918. godine. U Kraljevini Jugoslaviji u Vojvodini jača otpor centralizaciji političkog sistema, političkoj i ekonomskoj marginalizaciji i siromašenju Vojvodine, ali taj otpor nema nacionalni, srpski, karakter, već se oslanja na multietničnost Vojvodine. Tako se u Kraljevini Jugoslaviji Vojvodina pojavljuje kao specifično središte otpora centralizmu i hegemonizmu - koje nije nacionalno, već demokratski motivisano i nikad izraženo u dezintegrirajućem smislu. Vojvodinu definiše njena etnička pluralnost. Nakon Drugog svetskog rata izgubilo se srpsko shvatanje autonomije Vojvodine: počela se afirmisati podjednaka odgovornost svih njenih naroda za autonomiju. Upravo šezdesetih godina prošlog veka, u ustavnim raspravama, osporeno je samo srpsko posredovanje u ustavnom statusu Vojvodine i afirmisana multietnička participacija. Nakon "jogurt-revolucije" i Miloševićeve ustavne agresije na Vojvodinu, Vojvodini je ponovo dat izrazitiji srpski karakter.

 

3. Ko su Vojvođani?: Utvrdili smo šta je istorijski prostor na kom žive Vojvođani, ali - ko su oni? Na to pitanje se ne može dati jednoznačan odgovor, jer je Vojvodina multikonfesionalni region u kojem živi 29 nacija.

 

Hajde da krenemo odstraga. Za savremenu Vojvodinu se vezuje sintagma "bela kuga". Šta se to događa sa Vojvođanima? Dve komponente - negativni prirodni priraštaj i negativni migracioni saldo - dovele su, kaže Saša Kicoš, do depopulacije Vojvodine krajem 20 veka. Vojvodina je pad brojnosti populacije počela da registruje od 1981. godine. Već od polovine šezdesetih godina 20. veka Vojvodina postaje dominantno emigraciono područje iz dva razloga: 1) ljudi iz pasivnih krajeva zbog privrednih reformi i otvaranja granica nisu bili zainteresovani za doseljavanje u Vojvodinu, već su radije odlazili u druge razvijene zemlje i 2) smanjenja potreba za radnom snagom.

 

Vojvodina je oduvek tradicionalno migraciono područje. Od proterivanja Turaka može da se prati odvijanje organizovanih i stihijskih imigracija, bilo da su ih organizovale Habzburška Monarhija, Ugarska, Kraljevina SHS ili Jugoslavija. Zbog toga je 1991. godine u Vojvodini bilo 54,6% autohtonog stanovništva, rođenog u Vojvodini, a 45,4% su činili imigranti. Već posle Drugog svetskog rata došlo je oko 250.000 kolonista, a znatan broj stanovnika se iselio ili je proteran (Nemci), tako da se smatra da je 1945. pa sve do 1948. godine, kada je kolonizacija okončana, trećina stanovništva Vojvodine bukvalno zamenjena.

 

Porast stanovništva u Vojvodini, koji je zabeležen s početkom građanskih ratova na prostoru nekadašnje Jugoslavije, svakako je posledica doseljavanja izbeglica, od kojih su mnogi dobili državljanstvo, ali to je samo delimično kompenzovalo depopulaciju Vojvodine. To novopridošlo stanovništvo se vremenom pokazalo kao nesiguran demografski porast, jer se nije jasno znalo da li su se trajno nastanili u Vojvodini ili su samo na "proputovanju" do zemalja na Zapadu, ili da li će se vratiti natrag u Hrvatsku ili BiH. Registrovano je 257.729 izbeglica, što je otprilike ravno broju doseljenika u Vojvodinu tokom kolonizacije posle Drugog svetskog rata.

 

Na osnovu analize demografsko-statističkih podataka, može se tvrditi da u Vojvodini ne postoji jasno iskazana svest o regionalnoj pripadnosti.

 

4. Šta je vojvođanski identitet?: Da bi vojvođanski identitet bio moguć, smatra Pavel Domonji, moraju biti ispunjeni određeni preduslovi. Pomenućemo samo neke od njih. Pojedincu, pre svega, mora biti priznat primat u odnosu na kolektiv. Drugo, mora mu biti omogućeno da sledi svoje interese i da stupa, u želji da svoje interese maksimalizuje, u najrazličitije aranžmane sa drugim pojedincima, bez obzira na njihovo etničko poreklo. Treće, njegova prava i slobode moraju biti efikasno zaštićena. Četvrto, mora postojati set zajedničkih vrednosti, ali, isto tako, i zajedničke institucije.

 

Identitet nije ni fiksna, ni statična kategorija. Recimo, Vojvođanski identitet se pojavio u jednom istorijskom trenutku i broj pojedinaca koji su deklarisali ovu vrstu identiteta je varirao od popisa do popisa.

 

S druge strane, ovaj "fluktuirajući identitet" Vojvođana ne znači da će u jednom trenutku biti anuliran i pretvoren u nešto što tabloidni mediji već sada pokušavaju da okarakterišu kao "identitet stanovnika severa Srbije" ili "identitet stanovnika severne srpske pokrajine".

 

4.1. Vojvođanski identiteti, a ne vojvođanski identitet: Vojvodinu čine njeni identiteti u ravnopravnom poštovanju, ophođenju i potvrđivanju. Politika pluralizma identiteta vodi ka politici kojoj su sigurnost i izvesnost življenja u Vojvodini primarni cilj. Samo tako će se dobiti novi podsticaji za dalje obogaćivanje života u Vojvodini.

 

5. Hoće li Vojvodina nestati?: Razni srpski nacionalisti, posebno iz intelektualnih i političkih elita, trudili su se, a i danas to čine, da ukinu ili da marginalizuju Vojvodinu. Oni pokušavaju da dovedu u pitanje identitet Vojvodine, ali i njima je jasno da to nije moguće, jer Vojvodina ima duboko utemeljene i potvrđene geografske, istorijske, nacionalne, ekonomske i duhovne specifičnosti, koje nije moguće preko noći ukinuti.

 

S druge strane, intelektualni i politički prvaci koji dolaze iz manjinskih zajednica su u odbrani sopstvenog etničkog identiteta, takođe, svesno ili ne, radili na razgrađivanju vojvođanske posebnosti u interesu sopstvenog etničkog opstanka, kreirajući "rezervatsku svest" i to najčešće iz najprizemnijih, profiterskih razloga, a ne zbog viših razloga očuvanja etničkog identiteta.

 

Vojvodina je danas, piše Boško Kovačević, nažalost neslavno pala na nivo etničkih prebrojavanja i konfrontiranja. Nepoverenja, optuživanja i manipulacije postali su deo političkog i javnog života. Vojvodina i pored ovih izazova odoleva svim negativnim iskušenjima koje mogu imati tragične posledice.

 

6. Hoće li nestati multikulturalizam Vojvodine?: Ima posve dovoljno razloga da kritički promišljamo način korišćenja termina multikulturalizam u Vojvodini, smatra Alpar Lošonc. O pogrešnom razumevanju multikulturalizma mogla bi se napisati cela knjiga. (Primeri su brojni, navešćemo samo dva tipična.)

 

Multikulturalnost u Vojvodini je praćena sa različitim nesporazumima: i kod većine i kod manjine. Kad govorimo o većini, multikulturalizam se razumeva kao neka vrsta moguće opasnosti u pogledu segregacije, dakle, stvara se utisak kao da manjine jedva čekaju da uplivaju u luku multikulturalizma. A kada je reč o manjinama, one multikulturalizam uglavnom razumeju na osnovu pojednostavljenog američkog modela o "kotlu" u koji se ubacaju različite stvari, a da je multikulturalizam ono što tako "smućkano i pomešano" izađe iz njega. Pri tome, manjine često zaziru od multikulturalizma, jer se boje da će se u tom mešanju različitosti izgubiti.

 

7. Da li u Vojvodini postoje međunacionalni problemi?: Posle perioda relativno dobrih odnosa među etničkim zajednicama u Vojvodini, narušenih tokom decenija ratova na prostoru nekadašnje Jugoslavije, poslednjih godina se javljaju novi nesporazumi.

 

Kad se kaže "međunacionalni problemi" prvenstveno se misli na ispisivanje uvredljivih grafita sa šovinističkim porukama, skrnavljenje spomenika, pretnje, sporenja i fizičke obračune. "Vojvođansko pitanje" je sa ovim negativnim pojavama dobilo i internacionalnu dimenziju. U Vojvodinu je zbog toga svojevremeno poslata međunarodna posmatračka misija, a međunacionalni odnosi u Vojvodini bili su i tema zasedanja Evropskog parlamenta.

 

Spirala incidenata na etničkoj osnovi u Vojvodini je, po nekim analitičarima, čak brojnija nego za poslednjih sedam godina Miloševićeve vladavine. Glavna meta isprva su bili Hrvati, potom Mađari, a napadani su čak i Rusini i Slovaci. Registrovani su, takođe, brojni incidenti prema Albancima, Bošnjacima, Romima i drugima. Takođe, zabeleženi su i slučajevi premlaćivanja dece srpske nacionalnosti od strane maloletnika mađarske nacionalnosti.

 

Ipak, da se stvari kreću na bolje, kada je reč o međunacionalnim incidentima, govori i podatak o programima i akcijama koje zajednički sprovode vojvođanska Skupština i MUP, a koji motivišu pripadnike svih nacionalnih zajednica da se u što većem broju prijavljuju za obuku i rad u MUP-u. Jedan od pozitivnih primera je i program učenja jezika sredine za policajce koji rade u mešovitim sredinama.

 

8. Vojvođansko pitanje je pitanje komunikacije: Pitanje svakog (pa i vojvođanskog) identiteta je neposredno vezano i za pitanja komunikacije, primećuje Milorad Đurić. Promene u sferi individualnih i kolektivnih identiteta mogu se strukturno analizirati kao promene u procesu društvenog proizvođenja komunikacije. U tom kontekstu, postavlja se pitanje: "U kojoj meri možemo govoriti o zajedničkom, vojvođanskom identitetu, a u kojoj meri o pluralizmu etničkih identiteta koji tradicionalno postoje u Vojvodini?" Posebno je pitanje nemogućnosti države da bude isključivi kontrolor društvenog proizvođenja komunikacije, odnosno, da "propiše" poželjni tip identiteta. Konačni proizvod "multikulturalizma" je bezbroj malih grupa koje se bave same sobom i sve manje komuniciraju jedne s drugima.

 

Moj je deda Georgije Tešin, koji se rodio početkom 20. veka, i koji je po zanimanju bio mesar (u jednom periodu života čak i mornar), govorio je pet jezika: srpski, mađarski, rumunski, nemački i romski. Struktura društvenog života je bila takva da je multilingvalnost bila normalna. Danas, pripadnici većinskog naroda retko govore ili razumeju jezike manjina. Ja, kao pripadnik srpskog naroda, ne govorim ni mađarski ni rumunski jezik, iako živim na tromeđi, svega nekoliko kilometara od državnih granica. Potrebno je, svestan sam toga, da insistiram(o) na otvorenijoj komunikaciji.

 

9. Vojvodina kao regionalni prostor: Vojvodina je nastala kao politički, a ne kao geografski pojam. Vojvodina je, pre svega, prostor etničke tolerancije.

 

Regionalizacija Vojvodine otvara mogućnost za modernizaciju na svim poljima. Ali, zapitajmo se, šta bi Vojvodini donela regionalizacija?

 

Postojanje regionalnog identiteta ukazuje na činjenicu da se politička i ekonomska organizacija određenog prostora shvata kao zajednički poduhvat svih pripadnika dotičnog prostora, smatra Alpar Lošonc. Time se naznačava da je u korenu regionalnog identiteta određena struktura zajedništva i privrženosti koje predstavljaju orijentir za pripadnike istog regiona. Pripadnici datog prostora ne smatraju sebe za subjekte koji su samo slučajno povezani, jer izražavaju jedan prema drugim jaču obavezanost, nego prema drugim građanima iste države. Oni se izdvajaju iz makroprostora države i svoju posebnost potvrđuju u zajedničkom nastupu.

 

S obzirom na to da je okružena državama koje su u Evropskoj Uniji, Vojvodina kao region tu geopolitičku odliku i šansu treba da iskoristi.

 

10. Umesto zaključka (prozaično stanovište): Kako shvatam(o) prostor u Vojvodini najplastičnije ću opisati na primeru svoje bake po majci. Ona je rođena u Banatu, u selu Mokrinu, kao Julijana Kokanov, udato Zrnić, i ceo život je proživela u Mokrinu kao krojačica i pasionirana čitateljka herc-romana. Nikada nije putovala u inostranstvo, a i van Mokrina je vrlo retko odlazila (eventualno bi otišla do dece koja su živela u Kikindi i u Beogradu). To da nije putovala u inostranstvo je možda zanimljiva stvar, ali nije posve tačna. Iako, nije imala pasoš, ona je, ne pomerajući se iz ulice u kojoj je živela, "proputovala" kroz: 1) Austro-Ugarsku monarhiju, 2) Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, 3) Kraljevinu Jugoslaviju, 4) Banat - autonomni politički entitet u sastavu Srbije pod nemačkom okupacijom, 5) Federativnu Narodnu Republiku Jugoslaviju, 6) Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju i 7) Saveznu Republiku Jugoslaviju. Da je poživela još koju godinu "prošišala" bi i kroz Državnu zajednicu Srbiju i Crnu Goru i Republiku Srbiju. Dakle, moja baka je, živeći sve vreme u pitoresknom Mokrinu, zapravo živela u sedam država! (Patila je, ruku na srce, jedino za vremenom Kraljevine Jugoslavije.)

 

Imala je i sreće: da nije bilo Mihajla Pupina, koji je zamolio svog prijatelja, američkog predsednika Vudroa Vilsona da "pomeri" granicu između Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Rumunije, pre ratifikacije Trijanonskog sporazuma, Mokrin bi pripao Rumuniji. (Sada bih ja bio rumunski savremeni pisac, a ne srpski!)

 

Jednom rečju, vojvođanski prostor, kojem pripada i prostor Mokrina, jednako je "neuhvatljiv" kao i vojvođanski identitet. Možda je moja baka ipak bila u pravu: mirovanje na uzbudljivom mestu je zanimljivije od uzbudljivog putovanja.

 
Knjige
 
Galerija
 
Strip
 
Muzika
 
Film
Advertisement