PanoramaRezoner
 
Home Home
Otisak Otisak
Profil Profil
Intervju Intervju
Kolumne Kolumne
Globtroter Globtroter
Dnevnik Dnevnik
Bunker Bunker
Arhiva Arhiva
Najave Najave
Scena Scena
Anketa Anketa
Kontakt Kontakt


 

Panorama: Ivan Velisavljević

 

Stjuart Kaminski - "Žanrovi američkog filma", (prevod: grupa autora), Prometej/Jugoslovenska kinoteka, Novi Sad/Beograd, 1995.

 

ImageSa udaljenosti od deset godina, može se sa sigurnošću reći da je knjiga "Žanrovi američkog filma" jedna od najznačajnijih knjiga o filmu objavljenih u Jugoslaviji tokom devedesetih godina, polazište i kamen-međaš za svako ozbiljnije tumačenje (američkog) filma. Iako je kod nas stigla sa zakašnjenjem od deset godina, knjiga Stjuarta M. Kaminskog nije pisana sa namerom da, kako sam autor kaže, bude "iscrpan vodič kroz žanrove", već pre da dokaže (u čemu uglavnom uspeva) tezu po kojoj se "žanrovski filmovi isto tako sigurno i duboko bave društvenim pitanjima, razmatranjima života i smrti i nepoznatog, kao i umetnički filmovi". Ta teza, koja je kod nas aktuelna, sada kao i pre deset godina, i koliko aktuelna toliko i uporno ponavljana, a neprimenjivana u praksi, otprilike se svodi na tvrdnju da "žanr i autor, refleksivnost i zabavnost, elitizam i populizam nisu kontradiktorni, nego, baš naprotiv, harmonični pojmovi" (Isidora Bjelica, "Drugi Novi Holivud"). Nažalost, u pomenutoj neprimenjivosti se najverovatnije krije i čudna sudbina "Žanrova američkog filma": to je knjiga na koju se može slobodno staviti etiketa "udžbenik", ali takođe i knjiga koju retko ko čita, ili bar shvata ozbiljno.

 

Još jednom - nažalost; jer, iako sadrži niz mana, i manje ili više je pokušaj primene "Anatomije kritike" Nortropa Fraja na film (čega se autor ne libi, i što nije nikakav naš "prigovor"), što, iz današnje (teorijske) pozicije, deluje anahrono, ipak je ova knjiga i dan-danas značajan korak ka odbacivanju svih predrasuda vezanih za "žanrovski film", čiji je usud, uglavnom, da bude prezren od strane akademske nadmenosti.

 

Takvu situaciju je, u predgovoru, predvideo i sam Kaminski, što takođe opravdava naše označavanje njegove knjige kao "udžbenika": Žanrovi američkog filma su delom pisani kao odgovor na situaciju u kojoj su se često zaticali profesori na američkim univerzitetskim odsecima za film. Studente su najviše zanimali, i najveći su uticaj na njih izvršili, filmovi koje profesori nisu želeli da prikazuju i analiziraju, smatrajući ih za "niže vredne" (Karpenter je negde izjavio da su im na USC stalno puštali italijanski neo-realizam, ali da su oni, studenti, najviše uživali u Kormanovom "Viking Woman and the Sea Serpent", ili u "Green Berets" Džona Vejna). I kada se danas pogledaju samo naslovi filmova koje Kaminski analizira, jasno je da se radi o čistim klasicima kinematografije, "ozbiljnim i umetničkim", koliko i čisto žanrovskim filmovima: "Ubice" Roberta Siodmaka "Blago Sijera Madre" Džona Hjustona, "Prljavi Hari" Dona Zigela, ili "Bilo jednom u Americi" Serđa Leonea...

 

Mogao je Kaminski, pored toliko odgledanih žanrovskih filmova, da izvede jednu strogu sistematizaciju, ili čak da dosegne "strukturalistički ideal" i prilikom prikaza žanra pokuša svođenje, recimo, horor filma ili vesterna na formulu koja bi sadržala njihove "funkcije", po uzoru na Propovu "Morfologiju bajke" ili Surioovu "200 000 dramskih situacija". Takav "ideal", koliko god bio pogodan za dekonstrukcionističko podsmevanje, značajno bi olakšao narečenim profesorima i studentima dostizanje jednog sasvim praktičnog cilja: bolje i jasnije upoznavanje sa žanrovskim modelima i njihovim konvencijama, kao i analiziranje i stvaranje filmova koji te konvencije prevladavaju, menjaju ili nadilaze.

 

Kšištof Kješlovski i Kšištof Pjesjevič - "Deset Božjih zapovesti", Filip Višnjić, Beograd, 2001.

 

Scenario, često se kaže u brojnim priručnicima i uputstvima, nema književnu vrednost i nema smisao izvan snimljenog filma. Nerealizovani scenario svoju budućnost ne traži između korica knjige, već samo na filmskoj traci, pa iako praksa objavljivanja scenarija najuspešnijih filmova nije tako retka, ipak se pre radi o izdanjima za scenariste-početnike, stručnjake i ljude "iz branše", dakle: "filmske radnike", nego što je reč o popularnim izdanjima namenjenim "običnom čitaocu" ili ljubitelju književnosti. Međutim, kao i uvek, postoje primeri koji osporavaju to pravilo... Kšištof Pjesjevič (Krzysztof Piesiewicz), scenarista, advokat i član poljskog parlamenta, koji je sarađivao sa Kješlovskim (Krzysztof Kieslowski) na pisanju scenarija za sedamnaest filmova, često je objavljivao svoje scenarije u obliku romana. "Romansirani scenario" izašao bi obično nakon snimljenog filma, ali bez "tehnikalija" koje svaki realizovani scenario mora da ima: Pjesjevič bi izbrisao brojeve ispred scena, termine koji se odnose na filmsku interpunkciju, a najverovatnije bi i malo "doterivao" stil rečenica i dijaloga.

 

Tako se "Deset Božjih zapovesti", serijal od deset jednočasovnih filmova snimljenih za poljsku televiziju, koji se danas smatraju klasičnim i koji su Kješlovskom krajem osamdesetih godina XX veka doneli status vodećeg poljskog reditelja, pojavljuju u obliku romana čija se radnja odvija u stambenoj zgradi u Varšavi.

 

Svaki od deset "scenarija" predstavlja jasnu parabolu koja se oslanja na neku od Deset zapovesti iz Starog zaveta, ali je istovremeno problematizuje, dovodi u pitanje. Već u scenarijima, a još više u samim filmovima, vidljiva je namera Kješlovskog i Pjesjeviča da se bave moralnim dilemama junaka pre nego tumačenjem i razmatranjem samih zapovesti (to bi, po nekim kritičarima, mogao biti razlog oduševljenja na koje je film naišao u Americi i Zapadnoj Evropi, dok u Poljskoj nije bio naročito dobro primljen).

 

Tako se, na primer, u prvom scenariju razmatra zapovest "Ja sam Gospod Bog tvoj, koji sam te izveo iz zemlje misirske, iz doma ropskog, Nemoj imati drugih bogova uza me" (II Mojs. 20, 2-3). Kšištof (kog u filmu sjajno glumi Henrik Baranovski (Henryk Baranowski)), otac malog Pavela, veruje u nauku i uči svog sina da se kompjuterom sve može proračunati, a da duša ne postoji i da su to bapske priče. Kada mali Pavel, uprkos Kšištofovim kompjuterskim proračunima i formulama fizike po kojima led u datim uslovima jednostavno ne može da pukne, i da se Pavel može slobodno klizati, propadne kroz led na jezeru i udavi se, Kšištof počinje da razmišlja o Bogu i da posećuje crkvu, ali ne uspeva da do kraja prihvati religiozni smisao smrti svog desetogodišnjeg sina. Zamenivši "pravog Boga" lažnom verom u nauku (kompjuter na kom se, neobjašnjivo, pojavljuju natpisi, simbolična je "objava Boga"), Kšištof postaje vrsta bergmanovskog junaka koji pred krupnim religioznim dilemama pokušava da pronađe svoju veru. Svaka sledeća priča ispričana je na sličan način kao i prva, a svih deset "fragmenata" uklapa se u celinu koja, na jednoj strani, realistički prikazuje Varšavu i život "malih ljudi sa velikim problemima" u njoj, a na drugoj vešto nadilazi svoju "pojavnu ravan", prelazeći u veliku religioznu parabolu.

 

Kada se filmovi uporede sa "predloškom" po kom su snimani, čini se da je Kješlovski svojim rediteljskim pečatom dodao još tamnije tonove od onih koji se mogu sagledati u Pjesjevičevim ogoljenim rečenicama i svedenim opisima tmurnog vremena i urbanog pejzaža.

 

Jedino što bi, možda, "pedanti" koji se bave pisanjem scenarija, i filmom uopšte, mogli da zamere ovakvom izdanju, jeste pogrešna slika o pisanju scenarija koju bi budući scenaristi, i početnici u bavljenju filmom, mogli da steknu nakon čitanja "Deset Božjih zapovesti": oslobođeno strogosti tehničkih termina, a obogaćeno "literarizacijom", koja, ponegde, sklanja u stranu zahtev za jasnoćom i preciznošću u opisivanju i predstavljanju sveta budućeg filma, i smanjuje vizuelnost u korist "književnijeg stila", oslobođeno, dakle, takvog "bremena", pisanje scenarija može izgledati isto kao i pisanje romana ili kratke priče. A nije - jer u scenarijima i tritmentima se nalazi samo ono što će se videti na platnu, a u romanima se nalazi sve i svašta.

 

Razumevanje ove jednostavne istine možda bi moglo da pomogne raznim ovdašnjim žirijima koji po vazdan čitaju scenarije, pa ih onda nagrađuju.

 
Knjige
 
Galerija
 
Strip
 
Muzika
 
Film
Advertisement