Home Home
Otisak Otisak
Profil Profil
Intervju Intervju
Kolumne Kolumne
Globtroter Globtroter
Dnevnik Dnevnik
Bunker Bunker
Arhiva Arhiva
Najave Najave
Scena Scena
Anketa Anketa
Kontakt Kontakt


 

Postmoderna ironija protiv postparkinsonizma

 

Svetislav Basara, "Uspon i pad Parkinsonove bolesti", Dereta, Beograd, 2006.

 

ImageSvetislav Basara i u novom romanu ostaje privržen poetičkim obrascima koji su obeležili njegovo dosadašnje stvaralaštvo i zavredeli mu jedno od najistaknutijih mesta u savremenoj srpskoj književnosti. "Uspon i pad Parkinsonove bolesti" predstavlja tip romana koji se u teoriji i kritici najčešće označava terminom istoriografska metafikcija, odnosno, to je proza klasičnog postmodernističkog fikcijsko-fakcijskog narativnog prosedea. Postmoderno shvatanje istorije kao subjektivne tekstovne konstrukcije, to jest čitanje oficijelne nauke o povesti kao svojevrsne tekstualne mistifikacije, ukida ontološku razliku između diskursa istoriografije, koji je po sebi istinit, i diskursa beletristike, koji je po sebi fikcionalan. Otuda se kao narativni postupci postmodernistiške književnosti konstituišu (pseudo)dokumentarna svedočanstva, "originalni" i "lažni" rukopisi i citati, različite hronološko-činjenične (kvazi)mistifikacije i (kvazi)falsifikati. (Moram primetiti da je, barem se meni tako čini, shodno osvedočenim zakonitostima cikličnog smenjivanja suprotnosti, nastupio period kada se termini postmoderna i postmodernizam, posle višegodišnjeg izgnanstva sa diskreditujućom etiketom isprazne pomodnosti, ponovo mogu čitati bez podrazumevajuće ironije i nenapisanih navodnika.)

 

Umesto naratološke konvencije pripovedača u romanu "Uspon i pad Parkinsonove bolesti" pojavljuje se figura priređivača, pa kompozicija romana ima formu kolekcije priređenih pseudo-dokumenatarnih tekstova. Funkciju priređivača ima špijun ruske tajne Službe po imenu Kasatkin, koji po zadatku uhodi istoričara Voznesenskog, posvećenog istraživača života Demjana Lavrentjeviča Parkinsona, kao i istorije misteriozne bolesti koja po njemu nosi ime - morbus parkinsoni. Kada Voznesenski, i sam zaražen "svetom bolešću", nestane "u nepoznatom pravcu", Kasatkin uspeva da pribavi istoričarevu "hrestomatiju" ("mešavinu hronologije, biografije i bibliografije"), u kojoj su sabrani dokumenti o "izumitelju strašne bolesti".

 

Svetislav Basara od početka kao magistralnu značenjsku liniju romana uspostavlja binarnu opoziciju Bolest - Zdravlje, s tim što invertuje vrednosne sudove o njenim konstituentima, koji u povesti civilizacije imaju status aksiomatskih. Do kraja romana suštinska opozicija Bolest - Zdravlje neće biti razrešena, niti ukinuta, ali će proći kroz mnogobrojne pojavne preobražaje, to jest biće preoblačena u ruho više različitih istorijsko-ideoloških manifestacija: duh - materija, unutrašnje - spoljno, duhovno- telesno, rat - mir, religioznost - ateizam, hrišćanstvo - paganstvo, kreacionizam - darvinizam, geocentrizam - heliocentrizam, srednji vek - renesansa, teocentrizam - antropocentrizam, vertikalnost - horizontalnost... (Takva binarno-opozitna "ontologija" romanesknog sveta dovodi "Uspon i pad Parkinsonove bolesti" u prisnu vezu sa Basarinim antologijskim ranim romanom "Fama o biciklistima".) Na taj način formiran je referntni pojmovno-vrednosni okvir unutar kojeg Basarina prepoznatljiva razigrana ironija promišlja čoveka i civilizaciju, a pre svega monstruozne parkinsonističke pojave iz političke istorije čovečanstva. Ironijski ludizam, ironizatorsko-dekonstrukcijska intencija i crno-humorni efekat su ključne odrednice Basarine proze, i to najpre u semantičkom smislu. Šta više, između "rada" Ironije i značenjskog ishodišta romana "Uspon i pad Parkinsonove bolesti" mogao bi se postaviti znak jednakosti. Od stilsko-retoričkog postupka ironija postaje (književna) ideologija.

 

Demjan Lavrentjevič Parkinson, protejski (negativni) junak u nestajanju i bliski literarni srodnik famoznog Jozefa Kovalskog, samo je kolateralni antropomorfni konstrukt piščeve mistifikacije o Parkinsonovoj bolesti, dočim Bolest ima funkciju prizme, kroz koju Basara iz aksiološko pervertovane perspektive sagledava i promišlja za njegov opus opsesivne momente iz povesti civilizacije. Karnevalistička inverzija vrednosti, pri kojoj je "bolest neotuđivi, najsmisleniji i najkreativniji deo života. Šta više - put ozdravljenja.", nametljivo je u dosluhu sa poznatom Pekićevom novelom (čiji naslov upadljivo nalikuje naslovu Basarinog romana), gde vrhunski majstor umetničkog klizanja postaje umetnik u padanju. (U hipotetičkom udžbeniku parkinsonističke gramatike temeljna paradigma komparacije prideva je sledeća: bolestan - bolesniji - najzdraviji.) Takvo preokretanje vrednosne hijerarhije, koje u prenesenom smislu predstavlja prilagođavanje perceptivne aparature specifičnostima predmeta proučavanja, u krajnjoj liniji, već po sebi implicira bolno saznanje o nesumnjivoj obolelosti civilizacije.

 

Medicinsko-fiziološko, "profano" zdravlje, kao ekvivalent telesnosti nasuprot duhovnosti, u parkinsonističkoj vizuri samo je "suptilna forma bezosećajnosti" i postparkinsonističke bezdušnosti sveta, dok su bolesti i ratovi pozitivne evolutivno-selekcijske društvene pojave. U kontekstu hrišćanskog učenja, bolesni su bliže Bogu, jer se Hrist njima obraća pre nego zdravima, a čovekov život, kao potpuna nedovršenost, po sebi je "bolest", pa sledi da su svi "spolja zdravi", zapravo najbolesniji. Renesansa, sa tekovinama antropocentrizma i kopernikanskog heliocentrizma i "telurskom" devizom carpe diem, u optici (pseudo)ideologije Demjana Lavrentjeviča Parkinsona, biva shvaćena kao suštinska regresija na prethrišćanski civilizacijski stadijum, kao presecanje i uhorizontaljenje viševekovnog uspinjanja čovečanstva uz božansku duhovnu vertikalu. Široko metastaziranje značenjskih preobražaja opozicije Bolest - Zdravlje unutar diskurzivnog tkiva romana "Uspon i pad Parkinsonove bolesti", u ironijskom ključu, dovodi čitaoca do zaključka o Basarinoj, erazmovski inspirisanoj, pseudo-apologiji iracionalnosti i ludosti, nasuprot "racionalnog", vulgarnog materijalizma. U godini velikog Sterijinog jubileja, Basara istovremeno korespondira i sa pesimističnim, antiracionalističkim stavom autora antologijske pesme "Na smrt jednog s uma sišavšeg".

 

U Basarinoj romanesknoj mistifikaciji literarni likovi postaju mnogi velikani iz istorije umetnosti i nauka, kao i ličnosti koje su obeležile političku povest čovečanstva. Kako čitaocu saopštava Kasatkin, Voznesenski je bio otkrio "Parkinsonovo Genealoško stablo velikih bolesnika", prema kome je glavni junak romana zapravo poslednji "bolesnik", koji je "svetu ponudio spasonosnu bolest, a svet se opredelio za varljivo i smrtonosno zdravlje". Ispostavlja se da je "rodonačelnik Parkinsonove bolesti niko drugi do Pravedni Jov", a da su još na spisku "velikana parkinsonizma - starozavetni proroci, car David, faraon Ramzes, Neron, Oktavijan Avgust, Platon, Sokrat, Origen, Sveti Avgustin, Karlo Veliki, Sveta Tereza, Franja Asiški, Karlo Ružni, Jakob Beme, Markiz de Sad, Napoleon...". Vrhunac uspona Parkinsonove bolesti je Sarajevski atentant iz 1914, čije je pripremanje započeto 1901. godine na Tajnom Kongresu Internacionale parkinsonizma u Bernu, gde je donet "strogo poverljivi Akcioni plan za izazivanje svetskog rata" (sic!). Na kraju hrestomatije Voznesenskog, nalazi se svedočenje Afksentija Platonoviča Mekdonaljda, prema čijim saznanjima je Demjan Lavrentjevič Parkinson, pod privremenim imenom Aziz, bio najbliži saradnik Kemal Paše Ataturka pri izradi planova za reformu turskog društva, jezika i pisma.

 

Ključni likovi u romanu "Uspon i pad Parkinsonove bolesti", u "idejno-filozofskom" smislu, su Basarine fikcionalizacije Fjodora Dostojevskog i Jakoba Bemea. Inicijalizaciju tih likova u diskurs književne fikcije označava već Basarino falsifikovanje njihovih godina smrti: Dostojevski umire 1882, umesto 1881, a Beme 1625, umesto 1624. godine. Od sokratski oblikovanog lika filozofa-"obućara", što je neizbežno kod narečenog literarnog postupka, neodvojiv je talog kulturno-istorijske stvarnosti. U ovom slučaju to je nauk poznatog nemačkog hrišćanskog mistika o čovekovom iskonskom Padu kao nužnom stadijumu u evoluciji ne samo čovečanstva, nego i univerzuma. Misticizam Jakoba Bemea, sa pomeranjem težišta suštine ljudskosti ka unutrašnjem, po cenu laži i bolesti u spoljašnjem, bez nedoslednosti lako biva podveden pod barjak parkinsonizma: zdravlje nije moguće ne samo bez bolesti, nego ni pre bolesti. Pri fikcionalizaciji Dostojevkog, tog "Fausta ruske književnosti", Basara još više računa sa "stvarnosnim prtljagom" koji lik sa sobom nosi. (Kao lik u Basarinom romanu "gostuje" i starac Zosima.) Parkinsonova bolest Dostojevskog manifestuje se u njegovoj hazarderskoj maniji, koju sam junak doživljava kao vid borbe protiv "korena svih zala - srebroljublja". Demonski lik Lu Salome, fatalne žene Fridriha Ničea iz prethodnog Basarinog romana "Srce zemlje", pojavljuje se i u romanu "Uspon i pad Parkinsonove bolesti", kao "psihofizički vampir" i ljubavnica Demjana Lavrentjeviča Parkinsona.

 

U "terminološkom" obzoru Basarinog ironijsko-diskurzivnog aparata u romanu "Uspon i pad Parkinsonove bolesti", može se napraviti nekoliko zanimljivih (i ne sasvim beznačajnih) uvida o postmodernističkoj poetici i njenom odnosu prema klasičnoj mimetičkoj prozi. U tom svetlu, o postmodernom artizmu moglo bi se govoriti kao o literarnom konceptu obolelosti. Dijagnoza metafikcionalne naracije bila bi - parkinsonizam mimetičke fikcije. Takva bolest, međutim, donosi sa sobom "spasonosnost raspadanja" mimetizma, jer klasična fikcija "najpre mora da istruli, da fermentira, da se putem sublimacije transformiše u novi kvalitet". Otuda bi postmodenistički (tj. parkinsonistički) lament nad "sumornim dobom postparkinsonizma" bio odjek aktuelnog naleta mimetičke proze u savremenoj srpskoj književnosti. (O prevlasti skupa različitih neorealističkih poetika u recentnoj proznoj produkciji na srpskom jeziku svedoči i lista romana, koji su se uz Basarin "Uspon i pad Parkinsonove bolesti" ove godine našli u najužem izboru NIN-ovog žirija kritike: istoriografska fikcija Mirjane Mitrović "Emilija Leta"; akcioni omladinski roman Zvonka Karanovića "Četiri zida i grad"; "razblažena" fantastika Zorana Živkovića "Most"; minimalistička, niskomimetska proza Srđana Valjarevića "Komo".)

 

Metafikcionalnost u romanu "Uspon i pad Parkinsonove bolesti", ostvarena kompozicionim postupkom priređenog rukopisa, iako dovodi do partikularizacije i heterogenosti pripovednog sveta, uspeva da poruši četrvrti zid mimetičke naracije i proširi ontološku utemeljenost romaneskong teksta na segmente čitaočeve stvarnosti i savremenosti. Interakcija između sveta romana i sveta čitaoca ide u smeru da vanliterarna realnost postaje delom teksta, a ne obrnuto. To je u skladu i sa parkinsonističkom idejom o "pretvaranju Rusije u roman", jer "umesto da romani nastaju i postoje unutar države, državu treba organizovati kao književnu građu i uobličiti u roman". Drugim rečima, svojstvo metafikcionalnog narativa je da svoju (pseudo)verodostojnost proteže na vanliterarnu stvarnost, da tekst preklapa stvarnost, i poput kosmičke crne rupe uvlači u sebe elemente čitaočevog realnog sveta. ("U strogom smislu, realnost i nije ništa drugo do pripovest i sve što se o njoj može reći jeste pripovest.") Na taj način metafikcionalni roman polaže puno pravo da svojim integralnim delom nazove i svaki njemu posvećeni kritički tekst.

 

Roman ovenčan priznanjem NIN-ovog žirija kritike za 2006. godinu poseduje sve odlike talenta, zanatskog umeća i spisateljske zrelosti Svetislava Basare: majstorstvo kompozicije fragmentarne strukture romana; izbrušeni, vrcavi stil, pogotovo u esejizatorskim partijama teksta; poletnost refleksije i duhovitost idejnih obrta, sa nenadmašnim smislom za crni humor i apsurd... Međutim, za konačno vrednovanje romana "Uspon i pad Parkinsonove bolesti" neizbežno je - iako je to iz perspektive pojedinačnog dela vanknjiževni parametar - njegovo promatranje u kontekstu autorovog dosadašnjeg opusa. Osnovno svojstvo Basarinog romansijerskog opusa je netransformativnost, pre svega u poetičko-formalnom, ali i u tematsko-značenjskom smislu, što nije promenjeno ni sa najnovijim ostvarenjem. Shodno tome, nastaje pomalo paradoksalna situacija da će "Uspon i pad Parkinsonove bolesti" imati veću "objektivnu" umetničku vrednost za onog čitaoca, koji se ranije nije tako često sretao sa romanima Svetislava Basare.

 

Autor: Goran Lazičić

 
Knjige
 
Galerija
 
Strip
 
Muzika
 
Film
Advertisement