Home Home
Otisak Otisak
Profil Profil
Intervju Intervju
Kolumne Kolumne
Globtroter Globtroter
Dnevnik Dnevnik
Bunker Bunker
Arhiva Arhiva
Najave Najave
Scena Scena
Anketa Anketa
Kontakt Kontakt


 

Enciklopedija stranstvujućih

 

Aleksandar Bjelogrlić, "Temeljna opcija", Narodna knjiga, Beograd, 2007.

 

ImageU prethodnoj zbirci "Anonimus" (2005), koja je predstavljala "izbor u prerađenom obliku" iz autorovih prvih knjiga "Draženje hipotalamusa" (1994) i "Kraken" (1996), Aleksandar Bjelogrlić se oslanjao na poetičke obrasce žanrovske literature (detektivsko-kriminalistička novela i atmosfera "strave" u tradiciji gotsko-romantičarskih priča o duhovima). Tu je zrenjaninski pripovedač prevashodno bio zaokupljen okultnim i paranormalnim pojavama, kao i fenomenima telepatije i telekineze. Nova zbirka donosi pripovetke uobličene drugačijim, svakako ne-žanrovskim, narativnim strategijama, dok je Bjelogrlićevo autorsko interesovanje pomereno ka društvenoj i istorijskoj realnosti, i stvarnim, ali ipak neobičnim ljudskim sudbinama.

 

Zbirku "Temeljna opcija" čini jedanaest pripovedaka, koje na osnovu najbitnijih formalnih i tematskih odlika možemo podeliti u dve grupe. Prvu bi činilo sedam priča koje su oblikovane u pripovednoj formi biografije. Bjelogrlić piše na tragu Kišovog prepoznatljivog modela priče-biografije: sažetо, "koncentrovano" prikazivanjе životnog puta glavnog junaka, često od rođenja do smrti, gde se postupkom panoramske naracije hronološki nižu ključni, prelomni događaji, koji usmeravaju i određuju sudbinu junaka. Ekstenzivna hronotopičnost naracije, gde se u naglim pokretima prelaze godine ili decenije u životu junaka, i u nekoliko rečenica spajaju udaljene tačke na površini globusa - suštinske su odlike priče-biografije, koja je po takvoj "kondenzovanoj" informativnosti bliska klasičnom enciklopedijskom stilu. Fokusiranost naratora-(auto)biografa shodno tome je neminovno spoljašnja, odnosno prikazivanje unutrašnjih preživljavanja junaka, kao i refleksivni, komentatorski iskazi pripovedača, svedeni su na najmanju meru ili ih uopšte nema.

 

U sedam pomenutih priča Bjelogrlić stvara inventivnu i uspešno izvedenu pripovednu formu gde priča-biografija, u osnovi, postaje imanentni tok jedne okvirne pripovedne strukture. Uvodni narator, koji se na početku priče javlja u prvom licu, kod Bjelogrlića je novinar (neimenovanog) zrenjaninskog lokalnog nedeljnika. Centralna, "unutrašnja priča" je autobiografska povest ljudi sa kojima "okvirni pripovedač" pravi novinski intervju, odnosno o kojima piše reportažu. Obrisi narativnog okvira nisu čvrsti i strogo odeljeni od imanentne priče, jer se na pojedinim mestima pripovedač-intervjuer uključuje u pripovedanje junaka, tako što postavlja nova pitanja usmeravajući nastavak ispredanja autobiografije ili opisuje ponašanje i reakcije junaka tokom "ispovesti". Pripovedanje okvirnog naratora ima dva vremenska plana: prvi je onaj gde se post festum govori o susretu sa glavnim junakom i "uzimanju" intervjua, a drugi je glas novinara u toku intervjuisanja. "Unutrašnja" priča preneta je u direktnom govoru, fingirajući tako neposredno usmeno pripovedanje glavnog junaka. Međutim, autobiografsko pripovedanje "doneto" je u uopštavajuće-depersonalizovanoj, publicističkoj stilizaciji, kao da su pasusi objavljenog intervjua prosto isečeni iz novina i "nalepljeni" na tekst pripovetke. To naizmenično isplivavanje "na površinu" priče čas prikaza intervjuisanja, čas samog (novinskog) teksta intervjua, rezultira u jednoj palimpsestno dvoslojnoj, "pritajenoj" metatekstualnoj strukturi. Tako koncipirano, Bjelogrlićevo pripovedanje formira se na granici beletrističkog, "literarizovanog" stila, sa jedne, i tipično žurnalističkog izraza, sa druge strane.

 

Ako su "imanentne" autobiografske priče pripovedane "vrednosno neutralno", onda je "okvirna priča" prostor gde nailazimo na komentar i "autorski upliv" novinara-pripovedača. On se kreće u rasponu od obrazlaganja "lične" satisfakcije u pravljenju intervjua, preko uzgrednih "para-spekulacija", sve do direktnog poentiranja. Međutim, preovlađujući tip pripovedačkih komentara pripada širokom polju intertekstualnosti i kulturnih citata. U maniru koji pripada esejističko-analitičkom diskursu, pripovedač često sudbine junaka poredi sa odabranim momentima iz književnog, a ponekad i šireg kulturnog iskustva. Raspon citatnog polja autora "Temeljne opcije", koja u tom smislu donosi prozu duboke uronjenosti u Biblioteku, kreće se od mitologije afričkih plemena do holivudskih klasika i najvažnijih predstavnika rokenrola, od Homera, Biblije i ranohrišćanske teologije, preko Dostojevskog, Tolstoja, Turgenjeva, Prusta, Borhesa, zatim Dositeja (koji je "još detetom osećao da će stranstvovati"), Dučića, Todora Manojlovića, Crnjanskog, Krleže, sve do Vojislava Despotova i Milana Nenadića.

 

Četiri preostale pripovetke, koje uslovno svrstavam u drugu grupu, imaju jednostavniju strukturu od sedam dosad razmatranih novela. Pripovedanje od početka do kraja teče u prvom licu, a u junaku-pripovedaču prepoznajemo novinara iz narativnog okvira u pričama prve grupe. U intimističkom tonu, stišane, nepretenciozne stilizacije, koja je u tome "dosledna" publicističkoj jednostavnosti izraza zbirke u celini, Bjelogrlić uobličava memoarski i putopisno inspirisane (is)povesti svog junaka/alter ega: odlazak na beogradski koncert rok-grupe Džetro tal ("Andersonov potpis"); erotski susret "na granici svetova" tokom izleta u južnu Hercegovinu ("Temeljna opcija"); putovanje u Moskvu ("Oni postoje"). Priča "Prustov efekat" prikazuje jedan beogradski dan u životu mladog novinara krajem 1993. godine. Pored upečatljivo izvedenog pripovednog "nagoveštaja" kraja jedne ljubavi, Bjelogrlić u ovoj priči, sa finom ironijom, mudro prepušta Našim Devedesetim da same progovore o sebi: "Na izlogu prodavnice peciva na Terazijama neko je već istakao kitnjasti natpis: ’Srećna nova 1994.’ Kupio sam zemičku za dvadeset miliona dinara."

 

Sedam pripovedaka prve grupe, sa druge strane, zaista su "sedam poglavlja jedne zajedničke povesti" - povesti o stranstvovanju i životnim odisejama tokom različitih perioda i istorijskih bura XX veka. Pored toga, sudbinske putanje njihovih junaka sustiču se u Zrenjaninu kao gradu gde su odrasli ili proveli jedan deo života. U pojedinačnim sudbinama svojih junaka autor ocrtava glavne istorijske tokove prošlog stoleća, ali i široku, uverljivu sliku naše društvene i kulturne realnosti. Nostalgija se u pripovedanju Bjelogrlićevih junaka ispoljava u nerazrešivoj paradoksalnoj dvostrukosti - kao "obrnuta utopija" u stavu da "tamo gde te sunce prvi put ogreje, tamo ti je kuća", jer (balkansko) iskustvo pokazuje da "uvek je na drugom mestu bolje". Zato životne priče stranstvujućih, čije sudbine pripovedač poredi sa borhesovskom "fitiljavom pticom" koja "leti unatrag jer ne mari kuda ide, nego gde je bila", neminovno imaju prizvuk "večne melanholije". Pripovedajući o prolaznosti, narator u "Temeljnoj opciji" više puta uvodi "strarostavnu" tezu o cikličnom kretanju vremena, o (ničeanskom) večitom vraćanju Istog, na čiji odraz nailazimo u tetoviranom simbolu uroborosa na nadlaktici jedne junakinje ("sve se vrti u krug"), ili pak u "retro aranžmanu" ponovnih koncerata Džetro tala i Haustora nakon više godina ili decenija. Bjelogrlićeva proza tako, još jednom, osvedočava mogućnost simbolizujućeg taloženja neobuhvatne ukupnosti iskustva Istorije u efektivnu konkretnost (Jedne) Priče, mogućnost (literarnog) prevođenja bezgranične amorfnosti označenog u dovršeni oblik označavajućeg.

 

Na kraju, treba primetiti da pripovetke u "Temeljnoj opciji" poseduju upadljiv romaneskni potencijal i to u barem dva jasno izražena vida. Prvi je svakako tematska srodnost priča "prve grupe", dok je drugi sadržan u ja-pripovedaču iz "druge grupe", koji zajedno sa okvirnim naratorom preostalih priča formira ukupni, integrišući pripovedni okvir mogućeg romana. Takva svesna tržišna nepretencioznost, pored već opisane poetičke nepretencioznosti, ali koja ne ide nauštrb značenjske dubine pripovedanja, čini temelj dopadljivosti, a time i vrednosti nove Bjelogrlićeve knjige.

 

Autor: Goran Lazičić (Ulaznica)

 
Knjige
 
Galerija
 
Strip
 
Muzika
 
Film
Advertisement